Roeddwn i wrth fy modd pan agorodd Sefydliad Ymchwil Dementia’r DU yng Nghaerdydd

Dyma rywbeth yr oeddwn i’n sicr oedd ei angen arnom ni. Tua 2009, fe ddechreuodd canlyniadau diddorol iawn ymddangos mewn geneteg, a barodd i ni feddwl am glefydau fel Alzheimer’s mewn ffordd wahanol. Fe wnaeth yr ymchwil hwn gysylltu’r system imiwnedd yn bendant iawn ag achosion y mathau hyn o ddementia. Y cam nesaf yn yr ymchwiliad gwyddonol hwnnw yw darganfod sut yn union y mae’r prosesau sy’n ymwneud ag imiwnedd yn cyfrannu at glefyd Alzheimer’s. Dyna un o’r cwestiynau mawr y mae'r Sefydliad Ymchwil Dementia yng Nghaerdydd yn gobeithio ei ateb.

Cardiff University's Hadyn Ellis building
Interior of Cardiff University's Hadyn Ellis building
Sefydliad Ymchwil Dementia'r DU, wedi'i leoli yn adeilad Hadyn Ellis ar gampws arloesedd Prifysgol Caerdydd.

Dementia yw her iechyd fwyaf ein hoes

Gwyddom mai dyma’r achos mwyaf cyffredin o farwolaeth erbyn hyn yn y DU – ond o’i gymharu â chanser, er enghraifft, digon prin yw ein dealltwriaeth ohono. Adnoddau sydd i gyfrif am hynny. Cafodd llawer o arian ei gyfeirio at ymchwil canser tua 30 mlynedd yn ôl, a chafodd y lefel hwnnw ei gynnal ers hynny. Bellach, rydym ni’n gweld y canlyniadau, ac erbyn hyn bydd llai na 50% o bobl sy’n derbyn diagnosis canser yn marw o ganlyniad i’r clefyd. Gyda dementia, maen rhaid i ni fuddsoddi mewn gwaith ymchwil. Mae’n cymryd amser ac arbenigedd, ond dyna’r unig ffordd o gael atebion a dod o hyd i driniaethau newydd.

Mae’n cymryd amser ac arbenigedd, ond dyna’r unig ffordd o gael atebion a dod o hyd i driniaethau newydd."

Gwyddonwyr Cymru yw rhai o’r rhai mwyaf cynhyrchiol, arloesol ac ysbrydoledig yn y byd

Maen nhw’n gweithredu ar lefel uchel iawn – ac mae angen mwy ohonyn nhw arnom ni. Pan oeddwn i’n Brif Ymgynghorydd Gwyddonol, roeddwn i’n benderfynol o gynyddu’r nifer o wyddonwyr yng Nghymru. Fe wnaethon ni redeg cynllun Sêr Cymru i recriwtio ambell seren go iawn a dod â nhw yma, gan sefydlu cadeiriau ymchwil a chymrodoriaethau newydd mawr eu bri ar eu cyfer yn ein prifysgolion. Fe lwyddon ni i ddod o hyd i gyllid i gael dros 200 o’r unigolion hyn a’u timau i ddod yma, ac mae’r cynllun yn dal i fod yn weithredol. Mae’n llwyddiant ysgubol, gan roi cyfle i ni lenwi bylchau yn ein hymchwil ac adeiladu ar y cryfderau sydd gennym yn barod yng Nghymru.

Ble rydym ni wedi arwain, mae gweddill y DU wedi dilyn

Rydw i wrth fy modd fod model Cymru wedi cael ei fabwysiadu drwy gydol y DU. Mae Ymchwil a Menter y DU, y corff ariannu ymchwil canolog, bellach yn cynnal cynllun cymrodoriaeth tebyg i Sêr Cymru, i ddod â doniau i brifysgolion Prydain. Mae’n adeiladu ar yr hyn a gyflawnwyd gennym ni yng Nghymru, ac fe wnes i weithio gyda nhw i’w helpu i’w gynllunio.

Professor Julie Williams at Cardiff University's Hadyn Ellis building
Yr Athro Julie Williams yn Sefydliad Ymchwil Dementia’r DU ym Mhrifysgol Caerdydd.

Mae cael cymuned wyddonol gref yn golygu cael economi cryf

Drwy gynyddu ein sail gwybodaeth yng Nghymru, rydym ni hefyd yn cynyddu’r potensial ar gyfer arloesi a chreu deilliannau o’n hymchwil ni. Mae hyn yn bwydo’n uniongyrchol i mewn i ddatblygiad economaidd. Yn Sefydliad Ymchwil Dementia’r DU, bydd gennym ni 100 o bobl yn eu swyddi’n fuan – ac mae’r rhain yn swyddi sydd wedi’u hariannu’n dda er mwyn denu pobl ag arbenigedd arbennig. Rydym ni wedi gallu dod â phobl yn ôl a fu’n gweithio mewn swyddi â chyflogau rhagorol yn UDA dros y saith neu wyth mlynedd ddiwethaf. Pan fyddan nhw’n datblygu syniadau ar gyfer triniaethau newydd a dulliau newydd o roi diagnosis ar y cyflwr, bydd hyn yn arwain at arloesi, therapïau newydd a chwmnïau deilliannol. Gallai hyn oll ddod â manteision economaidd enfawr yn eu sgil.

Professor Julie Williams with female scientist, Cardiff University's Hadyn Ellis building
Female student in the laboratory, Swansea University
Gwyddonwyr yn cynnal ymchwil ym mhrifysgolion Abertawe a Chaerdydd.

Mae cael mwy o ferched i gymryd rhan mewn gwyddoniaeth yn hanfodol i’n llwyddiant

Yn y gorffennol, mae’r nifer o ferched sy’n gysylltiedig â’r gwaith yn gostwng yn ystod y blynyddoedd pan fydd merched yn magu teulu. Allwn ni ddim â fforddio colli’r holl ddoniau hyn o’n gweithlu academaidd a diwydiannol. Rydw i wedi comisiynu adroddiad sydd wedi helpu i wneud gwahaniaeth i gydbwysedd y rhywiau mewn pynciau STEMM (gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg, mathemateg a meddygaeth) ym mhrifysgolion Cymru. Mae’r gwaith hwn yn parhau – dwi hefyd yn rhan o grŵp sy’n gweithredu i gynyddu’r cyfle i ferched i gyflawni eu llawn botensial mewn diwydiant hefyd.