Mae bwyd da’n dechrau gyda chynhwysion da. Ac mae cynhyrchu bwyd a diod rhagorol yn rhywbeth y gwyddom ni gryn dipyn amdano. Rydym ni wedi bod yn gwneud hyn ers canrifoedd, am genedlaethau, mewn tir sy’n berffaith ar gyfer tyfu, codi a dal cynnyrch o’r radd flaenaf: yn ddolydd, mynyddoedd a choedwigoedd, ac arfordir 870 milltir (1,400km) yn fur i’r hoff bau.

Dyma sydd gan Amelia Eiríksson, cyd-berchennog Ynyshir, y bwyty â’r mwyaf o wobrau yng Nghymru, i’w ddweud. “Mae’r diwylliant ffermio a physgota’n gryf iawn: mae modd cael popeth sydd ei angen o’r lle ble rydych chi. Am flynyddoedd, mae Cymru wedi cael y cynnyrch gorau yn y byd.”

Len Walters on his fishing boat in the water off Cardigan Bay
tray of fish produce
Fisherman holding freshly caught crab
Len a Mandy Waters yn pysgota.

Mae mwy na dwsin o’r pethau gorau a wnawn bellach wedi derbyn statws PGI (Protected Geographical Indication) neu PDO (Enw Tarddiad Gwarchodedig). Ymunodd ein cig oen ac eidion, ein halen a’n seidr, ac eog a ddaliwyd mewn cwrwgl ag enwau mawrion fel caws Parmesan a Champagne.

Gellir dyrchafu’r cynhwysyn mwyaf distadl fel halen yn un o brif ddanteithion y byd pan fo hwnnw’n Halen Môn, medd sylfaenydd y cwmni Alison Lea-Wilson: “Fe’i gwneir â llaw yng Nghymru, felly rydych chi’n bwyta rhan o forlun Cymru. Dyma’r halen gorau yn y byd yn ein barn ni.”

Inside Halen Môn giftshop
Siop anrhegion Halen Môn

Maen nhw’n defnyddio dŵr a dynnwyd o’r Fenai. “Mae’r cynnyrch lleol yn rhagorol,” meddai Alison. “Rydym ni wrth ein bodd gyda’r cig oen ac eidion lleol, ac mae’r môr yn darparu cregyn gleision, wystrys, draenog y môr (sea bass) gwyllt, cimychiaid a chrancod.”

Mae crefftwyr o gynhyrchwyr yn gwneud pethau rhyfeddol â’r deunydd crai hyn. Ymysg y detholiad o gawsiau a gynhyrchir yng Nghaws Teifi gan John Savage-Onstwedder - sy'n dod o’r Iseldiroedd yn wreiddiol - mae Celtic Promise, y caws Prydeinig sydd wedi ennill y nifer fwyaf o wobrau. “Am ein bod ni’n gwneud caws â llaeth amrwd, rhaid i ansawdd y llaeth fod y gorau posib, neu byddai’n amhosib gwneud dim,” meddai John.

Matt Powell foraging
Foraging finds
Matt Powell yn fforio

Mae tarddiad lleol yn hanfodol bwysig yng Nghymru. Hywel Griffith yw’r pen cogydd yn y Beach House ar Benrhyn Gŵyr, Bwyty’r Flwyddyn yr AA yng Nghymru yn 2017. Holwch Hywel o ble y daw ei bysgod, ac mae’n dangos y cychod a welir allan ym Mae Oxwich, ganllath o’i deras. Mae’n defnyddio porc a fagwyd yng Nghymru, cig oen morfa heli Gŵyr, a llysiau a ffrwythau tymhorol o ffermydd cyfagos. Bydd yn casglu sampier, eurllys penfelyn a garlleg gwyllt ei hun ar hyd y glannau.

Mae fforio am fwyd yn ffasiynol iawn erbyn hyn, ond fel y dywed Danny Cameron o Ddistyllfa Dyfi, bu’n rhan o fywyd gwledig ei filltir sgwâr ef ger Machynlleth erioed. “Roedd erwain yn cael ei ddefnyddio i roi blas ar gwrw 3,000 o flynyddoedd yn ôl – cyn i Gwydion ei ddefnyddio i greu Blodeuwedd, hyd yn oed – ac mae’n un o’r llysiau a fforiwyd yn ardal Dyfi ers cenedlaethau,” meddai Danny.

Green, natural produce collected from foraging
Free roaming cows
Fforio a golygfeydd yng Nghymru

Rhaid cyfaddef fod Danny wedi mynd â phethau gam ymhellach: mae’r jin Pollination a gynhyrchir ganddo’n cynnwys rhyw 20 o berlysiau a fforiwyd yn lleol. “Mae yma’r fath amrywiaeth o lysiau a blodau, a chyn lleied o lygredd. Dyma baradwys y fforiwr,” meddai.

Yn ogystal â bod yn wlad lân, rydym ni’n dwt hefyd – sy’n golygu bod pob un o’r cynhyrchwyr bwyd a diod gorau’n nabod ei gilydd. Mae hyn yn arwain at gydweithio tipyn yn anarferol weithiau. Coffi Coaltown o Rydaman yw un o gynhwysion allweddol Marmalêd Espresso Martini’r cwmni Rogue Preserves o’r Rhondda.

Brewery machine with door open
Bragdy Monty's

Ac yna mae Bragdy Monty yn Nhrefaldwyn, ble mae’r pen-bragwr Pam Honeyman wedi canfod ateb clyfar i waredu cwrw sy’n wastraff: “Bob tro y byddwn ni’n bragu, mae rhyw un neu ddwy gasgen dros ben, felly mae’r rheiny’n mynd i fferm gyfagos ble mae Ifor Humphreys yn magu gwartheg Wagyu Cymreig, ac maen nhw’n yfed dau neu dri pheint y dydd,” meddai hi.

Dyma’r unig eidion y bydd Gareth Ward, Cogydd y Flwyddyn y Good Food Guide 2019, yn ei ddefnyddio yn Ynyshir. “Fe ddywedais na fyddwn i byth yn rhoi eidion ar y fwydlen, oherwydd mae’n rhywbeth gewch chi ymhobman. Ond yna daeth Ifor â’i Wagyu Cymreig i mi ei drïo, ac roedd yn syfrdanol o dda.”

Mae’r un math o egwyddor yn gweithredu ledled Cymru. Mae cenhedlaeth newydd o gogyddion, bragwyr, pobyddion, distyllwyr (heb sôn am wneuthurwyr caws, jam a siocled) yn chwilio am gynhwysion rhagorol er mwyn gwneud pethau anhygoel â nhw – ac maen nhw’n eu canfod ar garreg y drws. Ble buon nhw erioed.

Cyhoeddiadau Bwyd a Diod

Related stories