Mae pêl-droed rhyngwladol wedi dod ymhell ers chwarae’r gêm gyntaf tua diwedd yr 1880au.

Bu’n llwybr hir ac anorfod droellog, dros ucheldiroedd heulog a phantiau go dywyll, ond wrth i ni gychwyn ar oes aur newydd yn hanes pêl-droed Cymru, diolch i Gareth Bale, Aaron Ramsey, Joe Allen a chriw Ewro 2016, mae’r dyfodol yn obeithiol i gêm sy’n fwy poblogaidd nawr nag y bu erioed.

I ganfod gwreiddiau pêl-droed yng Nghymru rhaid mynd yn ôl bron 150 o flynyddoedd, i 1876. Bryd hynny, fe wnaeth Llewelyn Kenrick, cyfreithiwr o Gymru sy’n cael ei gydnabod fel ‘tad pêl-droed Cymru’, ac a ddaeth yn sylfaenydd Cymdeithas Bêl-droed Cymru, drefnu’r gêm bêl-droed ryngwladol gyntaf yn erbyn yr Alban.

Ac fe ddeilliodd y cyfan o hysbyseb mewn papur newydd.

Mae’n bur debygol fod yr ornest bêl-droed gyntaf yng Nghymru wedi digwydd rywle yn Wrecsam neu’r ardal gyfagos. Ble’n union, chawn ni byth wybod, ond roedd digon o bêl-droedwyr yn Rhiwabon i ddechrau clwb ym Mhlas Madoc yn 1869. Yn Wrecsam ei hun, dechreuodd y cricedwyr lleol glwb pêl-droed a leolwyd ar y Cae Ras, yn 1872. Dyna’r flwyddyn hefyd yr wynebodd Lloegr a’r Alban ei gilydd yn yr ornest bêl-droed ryngwladol gyntaf erioed.

Ym mis Ionawr 1876, darllenodd Llewelyn Kenrick her yn ‘The Field’, papur newydd Llundeinig ar gyfer cefnogwyr chwaraeon. Yr her oedd trefnu gêm bêl-droed rhwng Cymru a’r Alban neu Iwerddon. Roedd hi’n ras: ai Rygbi ynteu Bêl-droed fyddai gyntaf?

Roedd Kenrick am i bêl-droed ennill. Rhoddodd dân dani. Dywedodd wrth ‘The Field’ fod pêl-droedwyr gogledd Cymru’n derbyn yr her a hysbysebodd am chwaraewyr.

Ym mis Chwefror 1876 sefydlodd Kenrick Gymdeithas Bêl-droed Cymru, gan roi taw ar ei feirniaid yn ne Cymru, a’u galwadau am i’r tîm Cymreig newydd hwn fod ar gyfer rygbi, nid pêl-droed.

Ym mis Mawrth, dewisodd Kenrick ei chwaraewyr, ac anelu am y gogledd.

Digwyddodd y gêm yn erbyn yr Alban yn Glasgow, yng Nghlwb Criced Gorllewin yr Alban ym mis Mawrth 1876. Yn anffodus, colli fu ffawd y tîm o Gymru, oedd yn cynnwys deg o chwaraewyr â chyswllt â gogledd Cymru ac un dyn bach o’r de, o bedair gôl i ddim. Doedd y gêm nesaf yn Wrecsam y flwyddyn ganlynol fawr well – colli 2-0. Efallai fod Cymru wedi colli’r ddwy gêm, ond roedd eu harchwaeth am bêl-droed mor eiddgar ag erioed.

Wynebodd Kenrick lawer o rwystrau yn ystod dyddiau cynnar pêl-droed rhyngwladol Cymru. Dim ond ar ddydd y gêm y byddai’i chwaraewyr yn cwrdd â’i gilydd. Bu’n rhaid i un chwaraewr o Riwabon chwarae dan enw ffug rhag ofn i’w gyflogwr ganfod y gwir. Roedd ambell ddadl, hyd yn oed, ynghylch pwy oedd yn gymwys i chwarae dros Gymru.

Byddai’r gogledd yn tra-arglwyddiaethu dros bêl-droed yng Nghymru yn ystod blynyddoedd cynnar CBC, wrth i glybiau fel Wrexham AFC yn Wrecsam, Oswestry Town FC, Croesoswallt a Chirk AAA FC o’r Waun ddod i amlygrwydd. Yn 1877/78 cyflwynwyd Cwpan Cymru gyda’r bwriad cychwynnol o ganfod chwaraewyr o safon ryngwladol. Wrecsam oedd enillwyr cyntaf y gystadleuaeth a buan y daeth yr ornest yn rym ynddi’i hun, er y bu’n rhaid aros tan 1912 nes i dîm o dde Cymru, Cardiff City FC o Gaerdydd, godi’r cwpan.

Digwyddodd y gêm bêl-droed ryngwladol gyntaf, rhwng yr Alban a Lloegr, ym mis Tachwedd 1872. Wedi’r ornest honno, datblygodd amserlen o gemau rhyngwladol yn raddol rhwng pedair gwlad y Deyrnas Unedig, a ddigwyddai rhwng mis Ionawr ac Ebrill bob blwyddyn. Yn 1884, am y tro cyntaf, chwaraewyd pob un o’r chwe gêm bosib a ffurfiwyd y Bencampwriaeth Gartref Brydeinig Ryngwladol. Parhaodd y drefn hon yn ddi-dor tan y Rhyfel Byd Cyntaf.

Dechreuodd y gêm gydio o’r diwedd yn ne Cymru yn ystod yr 1890au, a buan y cafwyd galwadau i chwarae gemau rhyngwladol yn y de. Yn 1902, ffurfiwyd Cynghrair Bêl-droed Cymru. Ar yr un pryd, serch hynny, dechreuodd sawl tîm o Gymru ymuno â chynghreiriau Lloegr wrth iddynt chwilio am wrthwynebwyr o safon uwch.

Roedd yr anawsterau’n enfawr am fod y rhan fwyaf o’r chwaraewyr Cymreig gorau’n chwarae gyda chlybiau yn Lloegr, a doedd hi byth yn sicr a fydden nhw’n cael eu rhyddhau i fod ar gael ar gyfer gemau rhyngwladol.

Serch hynny, yn 1907, gyda sêr cynnar o chwaraewyr yn eu plith, fel y blaenwr dawnus Billy Meredith a’r gôl-geidwad enigmatig Leigh Richmond Roose – arwr rhyfel a fu farw ym Mrwydr y Somme yn 1916, yn drist iawn – enillodd Cymru ddiguro’r Gystadleuaeth Gartref Brydeinig Ryngwladol am y tro cyntaf, gyda sawl buddugoliaeth i ddilyn cyn yr Ail Ryfel Byd, yn 1920, 1924, 1928, 1933, 1934 ac 1937.

Yn 1927 gwnaed hanes pêl-droed pan enillodd Cardiff City Gwpan yr FA – y clwb cyntaf, a’r unig un, o Gymru i gyflawni’r gamp.

Ddwy flynedd cyn hynny, yn 1925, roedd yr Adar Gleision wedi cyrraedd y gêm derfynol am y tro cyntaf, ond colli o 1-0 fu eu hanes yn erbyn Sheffield United 1-0.

Ar ôl y gêm, dyma oedd gan eu capten chwedlonol Fred Keenor i’w ddweud: “Mond am i ni golli yn ein Ffeinal gyntaf am y Cwpan, dwi ddim yn meddwl fod unrhyw achos i ddigalonni. Gallaf ddweud fan hyn nawr y gall ein dilynwyr fod yn sicr y bydd Clwb Dinas Caerdydd yn fuan iawn yn dod â’r cwpan yna i Gymru.”

Roedd ef yn llygad ei le.

Daeth yr Ail Ryfel Byd a rhoi’r brêc ar bêl-droed rhyngwladol. Serch hynny, roedd chwe blynedd o ryfel wedi codi archwaeth enfawr am bêl-droed rhyngwladol yng Nghymru. Ar 19 Hydref 1946, gwyliodd 30,000 o bobl Gymru’n chwarae yn erbyn yr Alban ar y Cae Ras yn Wrecsam. Roedd pêl-droed yn ei ôl.

Yn ystod y blynyddoedd hynny wedi’r rhyfel bu Cymru’n hau hadau dyfodol cadarn – gan lansio’r Cwpan Ieuenctid yn 1946-47, ac Ieuenctid Cymru’n chwarae’u gêm ryngwladol gyntaf yn 1948.

Llwyddodd Cymru i ddod yn gymwys ar gyfer Cwpan y Byd FIFA am y tro cyntaf yn yr 1950au. Ond daeth unig lwyddiant y genedl hyd yn hyn o ran cyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd yn Sweden yn 1958. Llwyddodd y rheolwr hudolus Jimmy Murphy a’i chwaraewyr i drawsnewid enw da pêl-droed Cymru yn Sweden. Roedd Cymru wedi taro gwythïen dda o ddoniau pêl-droedio, gan gynnwys y seren fwyaf, John Charles, a’i frawd Mel, Ivor Allchurch a’i frawd Len, Jack Kelsey a Cliff Jones. Bu’n rhaid i Gymru frwydro yn y gemau rhagbrofol, ond cafodd y tîm ychydig o lwc oherwydd gwleidyddiaeth.

Roedd pob un tîm yng ngrŵp rhagbrofol Israel wedi gwrthod chwarae yn eu herbyn. Cafodd enw Cymru, fel un o’r rhai agos at y brig yng ngrŵp Ewrop, ei roi mewn het i chwarae Israel mewn gêm ddyfarnu dau gam. Enw Cymru a dynnwyd, ac enillwyd y ddwy ornest o 2-0. Roedden nhw drwodd i Rowndiau Terfynol Cwpan y Byd am y tro cyntaf a, hyd yn hyn, yr unig dro.

Roedd sôn nad oedd tîm Cymru’n ddigon da ar gyfer safon Cwpan y Byd. Buan y rhoddodd y chwaraewyr daw ar y beirniaid. Roedd eu gemau’n rhai caled ond ni allodd eu gwrthwynebwyr yn y grŵp, México, Sweden na Hwngari, guro Cymru ar y cae.

Roedd yr ornest i benderfynu ar yr ail le yn y rownd go-gynderfynol rhwng Hwngari a Chymru’n gêm giaidd. Cymru enillodd o 2-1 ond collwyd Ron Hewitt i’r ysbyty, a hercio oddi ar y cae ac allan o’r gystadleuaeth fu hanes John Charles. Byddai bwlch enfawr ar ei ôl yn y rownd go-gynderfynol yn erbyn Brasil.

Cafwyd perfformiad yn llawn cymeriad gan Gymru yn erbyn gwŷr Brasil. Ar ôl dogn mor helaeth o lwc, trodd ffawd Cymru – ar ôl i gam-gic gan Pele daro yn erbyn troed amddiffynnwr a gwyro i mewn i’r gôl. Roedd Brasil wedi tybio y byddai’n hawdd iddyn nhw ennill. Yn hytrach, crafu buddugoliaeth o 1-0 wnaethon nhw. Roedd Cymru wedi gwneud ei marc mewn pêl-droed rhyngwladol.

Daeth cyfle nesaf Cymru mewn pencampwriaeth ryngwladol yn 1976 pan aethon nhw i rownd go-gynderfynol Pencampwriaeth Ewrop dan arweiniad y rheolwr Mike Smith.

Yn Ewro ’76 (dim ond o’r rownd gynderfynol ymlaen y chwaraewyd ar ddull twrnamaint), collodd Cymru’r gêm go-gynderfynol i Iwgoslafia dros ddwy gêm – gan golli 3-1 ar ôl cyfuno’r sgôr; bydd y cof am ail rownd dymhestlog ar Barc Ninian yn para byth oherwydd y modd dadleuol yr aeth y dyfarnwr o Ddwyrain yr Almaen Rudi Glöckner at ei waith.

Gwelodd y gêm ddyfarnu cic o’r smotyn amheus i’r Iwgoslafiaid, Cymru’n colli cic o’r smotyn, gwrthod dwy gôl gan Gymru, a Glöckner yn bygwth rhoi’r gorau i’r gêm wrth iddo gael cawodydd o arian a chaniau cwrw am ei ben.

Wedi hynny, ataliwyd Cymru rhag chwarae yn eu prifddinas.

Cafwyd cyffro eto yn ystod gemau rhagbrofol Cwpan y Byd 1978. Roedd Cymru mewn sefyllfa addawol yn eu grŵp cyn y gêm yn erbyn yr Alban – gêm a oedd i’w chwarae’n wreiddiol yn Wrecsam, cyn iddi gael ei symud i Anfield. Ymyrrodd ‘Llaw Jordan’, pan drafododd ymosodwr yr Alban Joe Jordan y bêl, ond roedd y dyfarnwr o’r farn mai Cymru oedd wedi cyffwrdd â’r bêl â dwylo, a chollodd Cymru o 2-0, ac allan o Gwpan y Byd.

Chwe blynedd yn ddiweddarach, trodd y berthynas rhwng y cenhedloedd cartref hyd yn oed yn fwy lletchwith pan gyhoeddodd Lloegr eu bod yn rhy brysur i gystadlu yn y Bencampwriaeth Gartref Ryngwladol. Daeth cystadleuaeth ryngwladol hynaf y byd, oedd wedi dechrau yn 1884, ac wedi’i bwydo gan yr ymgiprys rhwng y cenhedloedd cartref, i ben yn 1984.

Flwyddyn yn ddiweddarach, yr Albanwyr fyddai’n gyfrifol unwaith eto am dorri calon y Cymry wrth i Gymru geisio mynd drwodd i Gwpan y Byd 1986 ym México.

Roedd chwaraewyr fel Mark Hughes ac Ian Rush yn ddi-ail drwy’r byd. Mewn buddugoliaeth 3-0 dros Sbaen yn y grŵp rhagbrofol ar y Cae Ras, dangosodd y tîm eu bod yn gallu curo. Ond unwaith eto, aeth penderfyniad dadleuol arall ynglŷn â chyffwrdd â’r bêl â’r dwylo, a mathemateg, yn drech na Chymru ar Barc Ninian, ac aeth yr Alban ar y blaen o drwch blewyn ar wahaniaeth goliau.

Roedd hi’n noson dorcalonnus a welodd reolwr yr Alban Jock Stein yn llewygu wrth ymyl y cae, a marw yn ystafell feddygol y stadiwm.

Dros y blynyddoedd nesaf cafwyd cipolwg achlysurol ar yr hyn a allai fod i Gymru: y fuddugoliaeth o 1-0 dros Bencampwyr y Byd, yr Almaen, yn 1991 ym Mharc yr Arfau, Caerdydd, yn un o’r uchafbwyntiau.

Yn ystod y ’90au dechreuodd y diddordeb mewn pêl-droed gynyddu ymysg menywod Cymru, ac yn 1993, chwaraeodd tîm y menywod eu gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn Gwlad yr Iâ.

Ond cofir 1993 am byth am un noson dyngedfennol, 17 Tachwedd, dyddiad a gerfiwyd yng nghof pêl-droed Cymru. Roedd rheolwr Cymru Terry Yorath wedi creu tîm cryf ond roedd popeth yn dibynnu ar gêm olaf y rowndiau rhagbrofol yn erbyn România ym Mharc yr Arfau Caerdydd. Byddai’r enillydd yn llwyddo i fynd ymlaen i Gwpan y Byd 1994. Tarodd cic gosb Paul Bodin y croesfar a thaflu Cymru allan o’r gystadleuaeth.

Mae rhai chwaraewyr o Gymru wedi perfformio’n nodedig iawn ar lwyfan y byd, gan gynnwys John Charles, a ddaeth yn ail i dduw yn yr Eidal; Ian Rush, peiriant sgorio goliau i Lerpwl; Neville Southall, gôl-geidwad Everton; a Ryan Giggs – y chwaraewr a enillodd y nifer mwyaf o wobrau yn hanes yr Uwch gynghrair, ond methodd pob un ohonynt â throi’r llwyddiannau hynny’n gyfle i gystadlu mewn twrnamaint rhyngwladol mawr.

Daeth Cymru’n boenus o agos at ennill lle ar gyfer Ewro 2004, gan golli i Rwsia mewn gêm ail gyfle ar ôl colli o 1-0 yn Stadiwm y Mileniwm – er gwaetha sgôr o 0-0 yn ystod gêm gyntaf y pâr ym Moscow.

I gefnogwyr hir-ddioddefus, roedd hi’n rhy hawdd credu na fyddai Cymru byth yn cyrraedd rowndiau terfynol mawr yn ystod eu hoes.

Ond wrth i gnwd newydd o ieuenctid dawnus ymddangos – a Gareth Bale, chwaraewr drutaf y byd, yn flaenaf o’u plith – roedd teimlad o galondid mawr bod awr Cymru i serennu wedi dod unwaith eto.

Sigwyd pêl-droed Cymru i’r craidd ym mis Tachwedd 2011, pan ganfuwyd y rheolwr bryd hynny, Gary Speed, yn farw yn ei gartref, a galarodd cymuned bêl-droed y wlad dros wir arwr.

Ei gyfaill da a’i gyn gyd-chwaraewr Chris Coleman a gafodd y gwaith di-ddiolch o gydio yn awenau swydd rheolwr Cymru.

Ar ôl blynyddoedd lawer o ymdrech, wrth geisio sefydlu hunaniaeth bêl-droedio, daeth yr arwyddion cyntaf fod taith anhygoel ar gychwyn i Gymru yn yr ymgyrch i gyrraedd yr Ewros pan gurwyd Andorra i ffwrdd o 2-1 ym mis Medi 2014 dan arweiniad Chris Coleman. Roedd y disgwyl maith i gyrraedd rowndiau terfynol bellach drosodd wrth i’w dîm fynd ymlaen i ennill eu lle yn Ewro 2016, gan ddechrau ar siwrne fythgofiadwy ac annisgwyl i’r rownd gynderfynol; dim ond athrylith Cristiano Ronaldo a’r buddugwyr terfynol, Portiwgal, a’u rhwystrodd.

Cafodd Cymru groeso arwrol pan ddaethon nhw’n ôl i Gaerdydd, wrth i gefnogwyr lenwi’r strydoedd i ddangos eu gwerthfawrogiad i’r chwaraewyr am eu gorchest enfawr.

Ar ôl ymgyrch siomedig i ennil lle ar gyfer Cwpan y Byd yn 2018, gadawodd Chris Coleman, a daeth y bos newydd Ryan Giggs â gwawr newydd yn ei sgil.

Gydag ail genhedlaeth aur o chwaraewyr o Gymru dan arweiniad cnwd o ieuenctid gwefreiddiol yn David Brooks, Dan James, Harry Wilson ac Ethan Ampadu ochr yn ochr â Gareth Bale, Joe Allen ac Aaron Ramsey gwelwyd Cymru’n ennill eu lle yn Ewro 2020 ar noson fuddugoliaethus yng Nghaerdydd wrth i Gymru guro Hwngari 2-0 i warantu’u lle yn y rowndiau terfynol.

Bydd y rowndiau terfynol hynny a ohiriwyd oherwydd pandemig byd-eang coronafeirws yn digwydd dros yr haf eleni.

All Cymru wneud hi un cam yn well nag Ewro 2016 a chyrraedd y rownd derfynol? Fyddech chi ddim yn betio yn eu herbyn.

Cydnabyddiaethau ffynhonnell: Cymdeithas Bêl-droed Cymru, Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Straeon cysylltiedig