Gwneud Cyflaith, Gorymdeithiau Ffagl a Chanu Plygain ar Noswyl Nadolig a Bore Nadolig

Am 3yb ar fore Nadolig yn ystod y 18fed a’r 19eg ganrif, arferai eglwyswyr yng Nghymru adael eu tai yng ngolau ffagl neu gannwyll i fynd i’r Plygain, sef gwasanaeth o garolau a gaiff eu canu gan unigolion, grwpiau a chorau. Credir bod y gair plygain yn deillio o plygu, fel mewn gweddi, neu credir hefyd fod ganddo gysylltiad â’r gair Lladin, pullicantio, sy’n golygu addoli wrth i’r ceiliog ganu ar doriad y wawr.

Arferai eglwyswyr y Plygain aros ar eu traed drwy’r nos ar Noswyl Nadolig neu, fel y câi ei galw mewn rhai ardaloedd, Noson Gyflaith (Toffee Night). Byddai slabiau o daffi yn cael eu cynhyrchu o amgylch y tân wrth i gemau gael eu chwarae a straeon gael eu hadrodd. Noson Gyflaith hefyd oedd y noson ar gyfer addurno tai gyda chelyn ac uchelwydd, cyn cychwyn yr orymdaith cyn y wawr i’r eglwys.

Tynnu Cyflaith Nadolig

Mae’r gorymdeithiau hyn wedi eu cofnodi mewn llyfrau hanes o Dalacharn i Ddolgellau i Lanfair Dyffryn Clwyd, gyda'r goleuadau yn rhan anhepgor o'r dathliadau (fel y maen nhw mewn cymaint o wyliau golau eraill ledled y byd). Yn aml, byddai ficer yr eglwys yn cael ei arwain gan y ffaglau hyn hefyd, a seiniai cyrn gwartheg yn uchel, cyn i’r gwasanaeth ddechrau.

Mae rhai wedi awgrymu mai’r rheswm dros boblogrwydd y Plygain yr adeg honno oedd y cynnydd mewn canu carolau Cymraeg yn sgil dosbarthu’r Beibl Cymraeg i drwch y boblogaeth. Mae rhai eglwysi wedi adfywio’r traddodiad heddiw, a chynhelir gwasanaethau yn Nhyddewi ac ar draws gogledd Cymru. Fodd bynnag, mae llawer ohonyn nhw’n cael eu cynnal cyn y Nadolig y dyddiau hyn, ac nid yn nyfnder nos, diolch byth.

exterior of whitewashed stone church.
Interior of church with archways, murals on walls and wood on ceiling.
Mae Eglwys Sant Teilo, Sain Ffagan, yn cynnal gwasanaethau Plygain

Nofio Canol Gaeaf yng Nghymru

Mae’r rhan fwyaf o bobl yn treulio dydd Nadolig a Gŵyl San Steffan yn gorffwyso neu’n ymadfer, ond mae cannoedd hefyd yn mentro i’r dŵr. Mae Porthcawl wedi cynnal sesiwn nofio ar fore Nadolig ers dros hanner canrif, tra bo Gŵyl San Steffan yn ddiwrnod ar gyfer rhincian dannedd a rhewi aelodau o’r corff ar Draeth y Gogledd, Dinbych-y-pysgod, a Chefn Sidan, Pen-bre. Mae Abersoch, Ynys y Barri, Traeth Mawr, Morfa Nefyn a Saundersfoot hefyd yn cynnal sesiynau nofio, a hynny ar Ddydd Calan; mae’r rhan fwyaf o ddigwyddiadau ledled y wlad yn codi arian i elusen. Mae sefyll ar y graean neu’r tywod i godi calonnau pobl, yn ogystal â gwichian yn y tonnau gaeafol, yn cael eu hannog.

people in festive costumes jumping up in air in the sea.
Nofio yn Ninbych-y-pysgod ar Ŵyl San Steffan

Mynd o dŷ i dŷ gyda’r Fari Lwyd

Hen draddodiad yn ne Cymru sy’n mwynhau adfywiad yn y blynyddoedd diwethaf. Mae gweld y Fari Lwyd yn gorymdeithio o amgylch y dref yn olygfa nad ydych yn debygol o’i hanghofio. Penglog ceffyl sy’n cael ei chario ar bolyn hir gan berson sy’n guddiedig o dan glogyn yw’r Fari ei hun, ac fe’i harweinir gan haid o wasaelwyr. Yn draddodiadol, byddai’r grŵp hwn yn curo drysau yn eu pentref rhwng dydd Nadolig a’r ddeuddegfed noson, ac yn cymryd rhan mewn defod odli o’r enw pwnco, yn gyfnewid am fwyd a chwrw. Gwelir y Maris yn aml heddiw hefyd, wedi eu haddurno mewn modd ecsentrig, mewn gwyliau lleol trwy gydol misoedd Rhagfyr ac Ionawr. 

Traddodiad y Fari Lwyd-BBC Cymru

Rasys Nos Galan

Daw bron i 2,000 o redwyr i dref Aberpennar yng nghymoedd y de ar brynhawn Nos Galan. Maen nhw yno i goffáu Guto Nyth Brân, rhedwr a fu'n byw ym mhentref Llwyncelyn ar ddechrau'r 1700au. Roedd mor gyflym, yn ôl yr hanes, fe allai redeg i Bontypridd ac yn ôl – pellter o saith milltir – cyn i degell ei fam ferwi.

Wedi ei sefydlu yn 1958 gan y rhedwr lleol, Bernard Baldwin, mae Rasys Nos Galan yn cychwyn gyda gwasanaeth eglwysig yn Llanwynno, lle gosodir torch ar fedd Guto Nyth Brân a chyneuir ffagl (mae’r neidiwr clwydi Olympaidd o Gymru, Colin Jackson, a chapten tîm rygbi Cymru, Sam Warburton, wedi bod yn bresennol yn y seremoni yn y blynyddoedd diwethaf). Yna, mae’r ffagl yn cael ei chario i’r dref, a chynhelir cystadlaethau ar gyfer oedolion a phlant. Arferai’r rasys ddiweddu am hanner nos er mwyn croesawu’r flwyddyn newydd; erbyn hyn, maen nhw’n dod i ben am 9.30, amser mwy cyfeillgar i deuluoedd. 

Night photo of three men crouched at grave with wreath and flaming torch.
statue of man running (Guto Nyth Brân) with multi coloured strings of lights in background.
road race runners.
Rasys Nos Galan

Dathliadau Calennig

Yng nghymoedd y de a Sir Fynwy, roedd Calennig a Dydd Calan yn ddathliad a fwynhawyd gan blant. Bydden nhw’n canu neu’n adrodd rhigymau o ddrws i ddrws yn gyfnewid am fara a chaws, losin neu arian, ac yn cario afalau neu orennau ar dair ffon. Byddai’r ffrwythau wedi eu stiwio â chnau, ceirch, perlysiau a dail bytholwyrdd. Ystyrid yr eitemau rhyfedd hyn yn arwydd o lwc dda; roedden nhw hefyd yn cael eu rhoi yn ffenestri’r tai yn aml, neu’n cael eu rhoi yn anrhegion lwc dda, o ganlyniad.

Group of mari lwyds with people.
Grŵp o Faris yng Ngwasael y Fari Lwyd, Cas-gwent

Dathliadau’r Hen Galan

Mae trigolion Cwm Gwaun yng ngogledd Sir Benfro yn dal i ddathlu blwyddyn newydd y Calendr Julian, calendr a ddiddymwyd ym Mhrydain yn 1752 (dyna pam y defnyddir yr enw ‘Hen Galan’). Arferai’r dathliadau gynnwys ffermwyr yn bragu eu cwrw eu hunain, a thrigolion lleol yn ymweld â thai ei gilydd; maen nhw’n dal i gynnal gwledd gyda chinio Nadolig traddodiadol, a thaith i’r dafarn leol, y Dyffryn Arms, a adnabyddir yn lleol yn Dafarn Bessie, i dorri syched.

Mae’n ddigon i wneud i chi ddyheu am y gaeaf Cymreig. Yfwn i hwnnw.

Straeon cysylltiedig