1557 - Yr arwydd hafal

Cafodd Robert Recorde (1512-1558) fywyd prysur, dysgedig. Yn enedigol o Ddinbych-y-pysgod, mynychodd brifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, a daeth yn feddyg i Edward VI ac yn rheolwr y Bathdy Brenhinol. Ei brif gyfraniad i fathemateg, fodd bynnag, oedd dyfeisio’r arwydd hafal (=), a ddefnyddiodd yn ei lyfr The Whetstone of Witte yn 1557: ‘er mwyn osgoi ailadrodd diflas y geiriau hyn – yn hafal i – gosodaf bâr o linellau paralel un hyd, oherwydd ni all unrhyw ddau beth fod yn fwy cyfartal.'

1706 - Pi

Ni ddyfeisiodd y mathemategydd o Fôn, William Jones (1675-1749), pi, gwerth rhifiadol cymhareb cylchedd cylch i'w ddiamedr, ond ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r symbol Groegaidd 'π', sydd bellach yn cael ei gydnabod yn fyd-eang, i'w gynrychioli (yn fwyaf tebygol oherwydd mai hi yw llythyren gyntaf y gair Groeg περίμετρος – 'perimedr').

Ffeithlun o ddyn yn jyglo eiconau ffordd o fyw fel arian ac addysg
Ffeithlun o ddyn yn jyglo eiconau

1721 – The Jolly Roger

Many pirates were said to have sailed under a version of the Jolly Roger, the famous black flag with a skull and crossbones motif, but historians are unsure of exactly how it got its unusual name. What we do know, however, is that the first written reference to a “Jolly Roger” appears in the 1724 book, A General History of the Pyrates, where the unusual moniker is attributed to the fabled Welsh pirate, Bartholomew Roberts. Something of a fashionista, Bartholomew is said to have dressed in crimson, leading some to speculate the title “Jolly Roger” comes from the nickname the fearsome Welshman was supposedly given by the French: Le Jolie Rouge (The Pretty Red).

1794 - Treuliau

Rhoddodd y dyfeisiwr a'r meistr haearn o Gaerfyrddin, Philip Vaughan, batent ar y cynllun cyntaf ar gyfer pelen drael ym 1794. Roedd ei gynllun yn gosod peli haearn rhwng olwyn ac echel cerbyd, gan ganiatáu i olwynion y cerbyd gylchdroi'n rhydd trwy leihau ffrithiant. Nid yw ei ddyluniad o'r 18fed ganrif wedi newid yn sylfaenol ym mhob peiriant a cherbyd cylchdroi heddiw.

1807 – Passenger railway lines

It’s the mischievous kids of the Welsh city of Swansea that we all have to thank for modern-day passenger railway trains. When the owners of the industrial railway track that ran between the quarries of Mumbles and the canal in Swansea saw local children hitching a ride on the horse-pulled carts they realised there was scope for railways to transport passengers as well as goods. The necessary adaptations were made, and, in 1807, the Mumbles Railway opened as the first fee-paying passenger railway service in the world.

1836 - Toddi haearn

Gwnaeth y broses ‘chwyth poeth’ – cyn-gynhesu’r aer cyn iddo gael ei bwmpio i mewn i ffwrnais chwyth – chwyldroi’r gwaith haearn. Fe'i darganfuwyd yn annibynnol gan sawl gweithiwr haearn, gan gynnwys David Thomas (1794-1882) yn Ystradgynlais, Powys. Aeth Thomas â'i broses i Pennsylvania, lle chwaraeodd ran bwysig yn niwydiant yr Unol Daleithiau, a daeth yn llywydd cyntaf Cymdeithas Meteleg America.

Ffeithlun o'r byd gydag eiconau ffordd o fyw o'i amgylch
Effaith fyd-eang

1842 - Y gell danwydd

Yn y dyfodol, efallai y bydd pawb yn gyrru ceir sy’n cael eu pweru gan gelloedd tanwydd hydrogen – diolch i Syr William Grove (1811-1896). Dyfeisiodd y cyfreithiwr a drodd yn wyddonydd a aned yn Abertawe y gell danwydd ym 1842, a oedd yn cyfuno hydrogen ac ocsigen i gynhyrchu trydan. Fel darlithydd yn y London Institution, dangosodd Grove hefyd sut y gellid defnyddio cerrynt trydan i greu golau, cysyniad a fyddai’n cael ei berffeithio gan Thomas Edison gyda’i fwlb golau dri degawd yn ddiweddarach.

1861 - Siopa trwy'r post

Pan gysylltwyd cymuned fechan y Drenewydd yng nghanolbarth Cymru â rhwydwaith rheilffyrdd y DU yng nghanol y 19eg ganrif, gwelodd un dilledydd lleol, Syr Pryce Jones (1834-1920), gyfle i ehangu ei sylfaen cwsmeriaid. Trwy ddefnyddio trenau i ddosbarthu ei gynnyrch, bu Jones yn arloesi gyda busnes mawr archebu trwy’r post cyntaf y byd, gan gyflenwi dillad yn y pen draw i gwsmeriaid mor bell i ffwrdd ag America ac Awstralia, yn ogystal ag i nifer o gleientiaid enwog, gan gynnwys Florence Nightingale a’r Frenhines Victoria.

Ffeithlun o ddyn dan straen gyda meicroffonau a swigod siarad yn pwyntio ato
Technoleg arloesol

1874 - Tennis

The early history of tennis is somewhat hazy, with its creation linked to the French monarch Louis X (who purportedly died after a particularly intense game...), and even to one of King Arthur’s knights, who is said to have played a match against 17 giants. One man who certainly had a hand in getting the sport off the ground, however, is the Welsh inventor, Walter Clopton Wingfield. An early fan of the game, Walter began selling popular tennis sets that included rubber balls, a net, poles, court markers, and an instruction manual, allowing the sport to be played almost anywhere. As a result, he is listed in the International Tennis Hall of Fame as “a founder of modern lawn tennis”.

1878 - Y meicroffon

Mae’r ddadl yn parhau ynghylch a gafodd David Edward Hughes (1831-1900) ei eni ger Corwen, gogledd Cymru, neu yn Llundain (er bod cofnodion yn dangos bod ei dad yn grydd o'r Bala yng Ngwynedd). Ond yr hyn sy'n sicr yw bod y gwyddonydd wedi dyfeisio'r system gyfathrebu radio weithredol gyntaf, yn ogystal â'r meicroffon cyntaf, datblygiad arloesol a baratôdd y ffordd ar gyfer ymddangosiad y diwydiant ffôn yn yr 20fed ganrif. Mae Medal Hughes y Gymdeithas Frenhinol, gwobr flynyddol a roddir i wyddonwyr arloesol, wedi’i henwi er anrhydedd iddo.

1880 - Meddygaeth a diwygio cymdeithasol

Frances Hoggan (Morgan gynt; 1843-1927) oedd yr ail fenyw yn unig yn Ewrop i ennill doethuriaeth feddygol. Daeth yn arbenigwraig ar glefydau merched a phlant, ac yn ddiweddarach ymgyrchodd yn ddiflino i hyrwyddo addysg i ferched yng Nghymru, a ledled y byd. Mae Cymdeithas Ddysgedig Cymru yn cyflwyno Medal Frances Hoggan yn flynyddol i gydnabod cyfraniad menywod eithriadol mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg, meddygaeth neu fathemateg.

Ffeithlun o delesgop wedi'i sugno gan Seryddiaeth a eiconau mathemateg
Gwyddoniaeth ac ymchwil

1884 – Amlosgi

Ni chafodd amlosgi ei ddyfeisio yng Nghymru, ond fe’i cyfreithlonwyd yn y DU diolch i un Cymro digon ecsentrig. Roedd William Price (1800-1893) yn feddyg ac yn Neo-Dderwydd ar ei addefiad ei hun (credai hefyd iddo gael ei ddewis gan Dduw i symud Cymru i ffwrdd o reolaeth Lloegr), a ddewisodd amlosgi ei fab ar ben bryn yn Llantrisant yn dilyn ei farwolaeth, gweithred a ystyrid yn gableddus ar y pryd. Yn y llys, dadleuodd Price yn llwyddiannus er nad oedd amlosgi yn gyfreithlon yn y DU, nad oedd ychwaith yn anghyfreithlon. Paratôdd yr achos y ffordd ar gyfer Deddf Amlosgi 1902. Heddiw, saif cerflun o Price yn nhref Llantrisant.

1886 - Ffotograffiaeth gofod dwfn

Mab fferm o Sir Ddinbych, Isaac Roberts (1829-1904) a ddatrysodd y broblem o sut i gadw camera yn pwyntio at wrthrychau nefol gwan, sydd angen amser datguddio hir iawn, tra bod y ddaear yn cylchdroi yn barhaus oddi tanom. Tynnodd y llun cyntaf o'r Alaeth droellog Andromeda, a ddatgelodd ei gwir ffurf i seryddwyr am y tro cyntaf.

Ffeithlun o fenyw yn ymarfer ioga yn cydbwyso ymennydd a rhestr ym mhob llaw
Ymchwil ac addysg

1894 – Hedfan cynnar

Bydd ymgais sigledig gyntaf dynolryw i ymestyn tua’r nefoedd wastad yn gyfystyr â’r Brodyr Wright, a hedfanodd eu hawyren modur simsan ym 1903 dros ran o barcdir Gogledd Carolina. Fodd bynnag, mae nifer o awyrenwyr arloesol yn honni eu bod nhw wedi adeiladu peiriannau hedfan wedi'u pweru cyn y Wrights, gan gynnwys William Frost (1848-1935), o Sir Benfro, y rhoddwyd patent swyddogol i'w Frost Airship Glider ar ddiwedd y 19eg ganrif. Dywedir i Frost hedfan ei long awyr ar draeth yn Sir Benfro ym 1896, saith mlynedd cyn i’r Brodyr Wright fynd i’r awyr. Yn anffodus, nid oes unrhyw luniau o'r digwyddiad, ac, i wneud pethau'n waeth, dinistriodd storm y llong awyr y noson ganlynol. Mae patent y llong awyr yn sicr yn real, ond mae p'un a wnaeth Frost erioed hedfan ei greadigaeth yn parhau i fod yn ddirgelwch.

1896 - Iechyd y cyhoedd a gwleidyddiaeth

Wedi'i geni yn Llandudno, ymfudodd Dr Martha Hughes Cannon (1857-1932) i'r Unol Daleithiau lle bu'n gweithio fel meddyg, swffragét a diwygiwr iechyd y cyhoedd. Ym 1896 daeth yn seneddwr talaith benywaidd cyntaf yr Unol Daleithiau – gan redeg yn erbyn, a threchu, ei gŵr ei hun. Cynigiodd sawl mesur deddfwriaethol a chwyldrodd iechyd y cyhoedd yn Utah, lle mae adeilad presennol yr Adran Iechyd, yn Salt Lake City, wedi’i enwi er anrhydedd iddi.

Ffeithlun o eiconau ffordd gyda siswrn yn torri trwy
Trafnidiaeth ac Isadeiledd

1904 – Yr olwyn sbâr

Agorodd Morris a Walter Davies siop nwyddau haearn yn Stryd Stepney yn Llanelli ym 1895. Nid oedd unrhyw deiars sbâr yn y ceir modur cynnar, felly dyfeisiodd Morris Davies ymyl olwyn heb sbôcs gyda theiar chwythu arno. Erbyn 1909 roedd holl dacsis Llundain yn cario'r ddyfais, a lledaenodd eu dyfais ar draws y byd. Hyd yn oed heddiw, gelwir olwyn sbâr yn gyffredin yn ‘stepney’ mewn llawer o wledydd.

1935 - Radar

Yn fab i weithiwr dur o Abertawe, roedd Edward ‘Taffy’ Bowen (1911-1991) yn ffigwr allweddol yn natblygiad y radar. Roedd Bowen yn aelod o’r tîm a gafodd y dasg o greu system radar y gellid ei gosod ar awyrennau, gan ganiatáu i’r criw ganfod nid yn unig awyrennau eraill ond hefyd dargedau anodd eu canfod fel llongau tanfor am y tro cyntaf – datblygiad newydd a fu’n gymorth mawr i’r cynghreiriaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ar ôl y rhyfel, daeth yn arloeswr seryddiaeth radio.

Ffeithlun o ddwylo'n ceisio tynnu cleddyf allan o'r garreg
Cydweithio

1963 – The RIB Boat

With its location on the south coast of Wales, within splashing distance of the wild waves of the Bristol Channel, Atlantic College feels like a fitting site for a boating design breakthrough that would ultimately make seafaring safer for all. During the 1960s, a team of staff and students from the Welsh college – which boasts alumni from around the world (as well as from several royal families!) – built the first rigid inflatable boat, or RIB, a craft with a solid bottom and inflated sides, making it both light and sturdy. The patent for the innovative craft was purchased from the college (for the princely sum of £1) by the Royal National Lifeboat Institution (RNLI), who used the design as a model for their inshore lifeboats, still used today.

1965 - Cyfewid pecynnau

Gweithiodd y gwyddonydd cyfrifiadurol Donald Davies (1924-2000) a aned yn Nhreorci gydag Alan Turing ar gyfrifiaduron cynnar ym Mhrydain, ond roedd ei ddatblygiad arloesol ym 1965 mewn ‘cyfnewid pecynnau’ – rhannu negeseuon cyfrifiadurol yn becynnau sy’n cael eu cyfeirio’n annibynnol ar draws rhwydwaith – yn un o brif egwyddorion sylfaenol y rhyngrwyd.

1972 - Anthropoleg

Roedd Elaine Morgan (1920-2013) yn awdures teledu o fri, ond mewn cylchoedd gwyddonol mae'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar anthropoleg esblygiadol, yn enwedig damcaniaeth yr epa dyfrol (y syniad bod cyndeidiau bodau dynol wedi addasu i amgylcheddau morol). Cyhoeddodd Elaine nifer o lyfrau ar y pwnc, gan gynnwys The Descent of Woman (1972) a The Aquatic Ape Hypothesis (1997). Roedd y ddau lyfr hefyd yn herio’r hyn roedd Morgan yn ei weld fel y safbwynt traddodiadol gwrywaidd-ganolog o esblygiad dynol, lle mae rôl benyw’r rhywogaeth yn aml yn cael ei hanwybyddu.

Dangosodd ffeithlun o Gymru ar y ddaear gyda darluniau busnes a'r economi wrth ei ochr
Wedi'i wneud yng Nghymru

1976 - Yr analiedydd electronig

Dyfeisiodd Tom Parry Jones (1935-2013), sy’n wreiddiol o Ynys Môn, yr analiedydd electronig ym 1976, dyfais a ddefnyddiwyd i ganfod gyrwyr meddw a chadw ffyrdd yn ddiogel. Datblygodd Jones y ddyfais yn Lion Laboratories, a sefydlodd yng Nghaerdydd, a dyfarnwyd OBE iddo am ei waith. Heddiw, mae cynhyrchion a wneir gan Lion Laboratories, sydd bellach wedi’u lleoli yn y Barri, yn dal i gael eu defnyddio gan heddlu’r DU ac mewn 70 o wledydd ledled y byd.

1977 - Pot Noodle

Ydy, mae'r byrbryd hirsefydlog a ffefryn y myfyrwyr yn dod o Gymru. Wel, o ryw fath. Er iddo gael ei greu gan y cwmni Albanaidd Golden Wonder (yn seiliedig ar gynnyrch nwdls mewn cwpan a oedd eisoes yn boblogaidd yn Japan), ffatri'r sefydliad yng Nghrymlyn, ger Caerffili, oedd y safle a ddewiswyd i gynhyrchu’r pryd-hawdd-mewn-twb pan y cafodd ei ddatgelu i'r cyhoedd ym Mhrydain yn 1977 - ac maent yn dal i gael eu gwneud yno heddiw.

1992 – Viagra

We’d face some… ahem… stiff resistance if we claimed this famous erectile dysfunction drug was a truly Welsh invention, but the effects of Viagra were first discovered in a former mining town in South Wales. Viagra, then known as Sildenafil, was originally conceived as a treatment for the chest condition angina, but after the men in Merthyr Tydfil who signed up to trial the new pill admitted to experiencing some unexpected symptoms, the drug was swiftly rebranded as a libido enhancer, now sold all over the world.

Straeon cysylltiedig