Bangor

Poblogaeth: 18,000

Ystyr: ‘Ffens bleth’ (wedi’i enwi ar ôl mynachlog o’r 6ed ganrif ar y safle a oedd yn cynnwys ffens bleth)

exterior view of building
exterior view of building
inside a room with table in the foreground
Prif Adeilad y Celfyddydau, Prifysgol Bangor a Canolfan Celfyddydau ac Arloesi Pontio, Prifysgol Bangor a Castell Penrhyn (mewnol), ger Bangor

Bangor yw dinas hynaf Cymru ac yn un o’r dinasoedd lleiaf yn y DU. Derbyniodd statws dinas yn swyddogol gan Frenhines Elizabeth II yn 1974, ond mae safle’r gadeirlan yn dyddio yn ôl i’r 6ed ganrif.

Mae’r ddinas wedi’i lleoli yng Ngwynedd yng Ngogledd-orllewin Cymru, wrth ymyl dyfroedd hyfryd Afon Menai. Mae ganddi bier gyda chyfaredd glan y môr, plasty dramatig yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol o’r enw Castell Penrhyn a’r hyn a gredir yw’r Stryd Fawr hiraf yng Nghymru.

Er bod ganddi boblogaeth o bron i 20,000 mae dros hanner ohonynt yn fyfyrwyr Prifysgol Bangor. Mae’r brifysgol yn cyrraedd safleoedd uchel am foddhad myfyrwyr ac ansawdd addysgu, gyda’r cyn-fyfyrwyr yn cynnwys yr awdur, y cyfarwyddwr a’r cynhyrchydd Danny Boyle a’r bardd R S Thomas. Ganed y cantorion enwog Aled Jones a Duffy ym Mangor, ynghyd â’r cerflunydd Gwobr Turner, Richard Deacon.

Caerdydd

Poblogaeth: 362,750

Enw Saesneg: Cardiff

Caerdydd, yn Ne Cymru, yw prif ddinas Cymru. Mae’n ddinas gryno, fywiog ac amlddiwylliannol sy’n cynnal digwyddiadau chwaraeon ac adloniant o bwys wrth gadw ei theimlad cymunedol a chyfeillgar.

Mae’n hawdd teithio o amgylch y ddinas. Yn ychwanegol at wasanaethau trafnidiaeth cyhoeddus fwy traddodiadol, mae cynllun arloesol rhannu beiciau yn golygu y gallwch chi deithio ar hyd y ddinas ar feic. Os oes yn well gennych chi gerdded mae’n hawdd gweld y golygfeydd ar droed.

Yng nghanol dinas Caerdydd y mae Castell Caerdydd, a adeiladwyd yn y 19eg ganrif gan y pensaer William Burges. O’r tu allan, mae’n amddiffynfa ganoloesol gyda muriau Rhufeinig trwchus. Y tu mewn, mae’r ystafelloedd wedi’u haddurno’n gain, gyda nenfydau goreurog, gwydr lliw, cerfiadau pren a manylion cymhleth.

Aerial view of Principality Stadium and Cardiff Castle
three people resting on bikes under tree with fallen leaves on the ground
Golygfa o’r awyr o ganol y ddinas a Sianel Bryste, Caerdydd, De-ddwyrain Cymru a beicio ym Mharc Bute, Caerdydd

Y tu ôl i’r castell y mae Parc Bute, yr hyn a elwir yn “ysgyfaint gwyrdd” canol y ddinas, ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Mae’r amgueddfa yn gartref i’r casgliad gorau o gelf Argraffiadol y tu allan i Baris, ynghyd ag arddangosfeydd am hanes Cymru a sioeau teithiol.

Mae canol y ddinas yn gyrchfan o bwys ar gyfer siopa, bwyta, adloniant, bywyd nos a chwaraeon, gyda lleoliadau megis Stadiwm Principality yn cynnal digwyddiadau chwaraeon rhyngwladol a chyngherddau gan artistiaid o’r siartiau. Mae gan Fae Caerdydd, cyn ardal y dociau a chwaraeodd rôl hanfodol yn y Chwyldro Diwydiannol, Ganolfan Mileniwm Cymru – lleoliad ar gyfer popeth yn ymwneud â’r celfyddydau, cerddoriaeth, llwyfan a diwylliant.

Mae dwy brifysgol yng Nghaerdydd, sef Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Metropolitan Caerdydd, y mae’r ddwy yn uchel eu parch – y cyntaf am ei hymchwil a’i rhagoriaeth academaidd, a’r llall am ei rhaglenni creadigol.

Casnewydd

Poblogaeth: 151,500

Enw Saesneg: Newport

Mae Casnewydd yn ddinas yn Ne-ddwyrain Cymru, i’r gogledd o Gaerdydd. Unwaith, roedd ganddi borthladd allforio glo mwyaf y wlad, ac mae’n parhau yn ardal ddiwydiannol.

Gellir dadlau mae’i thirnod mwyaf adnabyddus yw Pont Gludo Casnewydd, un o ddim ond chwe phont gludo yn y byd. Gallwch hwylio oddi tani ar gondola neu ddringo’i thyrau a cherdded ar draws y dramwyfa. Mae selogion trafnidiaeth yn mwynhau ystafell yr injan a chanolfan i ymwelwyr, ynghyd â Chanolfan i Ymwelwyr Fourteen Locks gerllaw.

nighttime photo of riverfront, with lights from building reflecting into the river
nighttime photo of footbridge with lights from building reflecting in river
Glan yr Afon Casnewydd

Mae Felodrom Cenedlaethol Cymru Geraint Thomas yn atyniad i feicwyr. Mae gan Amgueddfa ac Oriel Gelf Casnewydd arddangosfeydd ar y Siartwyr, ac mae gweddillion Rhufeinig i’w gweld yng Nghaerllion. Mae’r sin celfyddydau tanddaearol yn tyfu, gyda sioeau pop-yp a chynyrchiadau theatr.

Llanelwy

Poblogaeth: 3,500

Enw Saesneg: St Asaph

Llanelwy yw’r ail ddinas leiaf yng Nghymru ac yn y DU. Mae wedi’i lleoli yn Sir Ddinbych, rhwng tref Dinbych a chyrchfan arfordirol y Rhyl.

Cadeirlan Llanelwy, sy’n dyddio yn ôl i’r 13eg ganrif, yw’r gadeirlan hynafol leiaf ym Mhrydain Fawr. Dyna lle y mae Beibl William Morgan yn cael ei gadw – fersiwn gyntaf o’r Beibl cyfan i gael ei gyfieithu i’r Gymraeg o Roeg a Hebraeg.

Bob blwyddyn, mae amryw leoliadau ar draws Llanelwy yn cynnal Gŵyl Cerddoriaeth Rhyngwladol Gogledd Cymru.

Tyddewi

Poblogaeth: 1,840

Enw Saesneg: St Davids

Tyddewi yn Sir Benfro yw dinas leiaf y DU. Mae wedi’i henwi ar ôl Dewi Sant, nawddsant Cymru, a gafodd ei eni a’i gladdu yno. Roedd Dewi Sant (c. 500 – c. 589) yn esgob a helpodd i ledaenu Cristnogaeth o amgylch Ewrop, gan adeiladu 12 o fynachlogydd yn ei enw ac addysgu miloedd o bobl.

Adeiladwyd Cadeirlan Tyddewi rhwng y 12fed a’r 14eg ganrif ar gyn safle capel o’r 6ed ganrif yn y ddinas. Mae wedi’i chuddio mewn pant yn y mynyddoedd, ond mae’n sicr yn drawiadol. I fyny ym mhrif ran y ddinas, mae llawer o siopau bach, tafarndai a llefydd bwyta. Mae’r traethau gerllaw, megis Traeth Whitesands, yn berffaith.

Oherwydd ei lleoliad arfordirol (mae’n disgyn o fewn Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro), defnyddir Tyddewi fel man cychwn a gorffen ar gyfer teithiau cwch i edrych am fywyd gwyllt. O’r fan honno, gallwch ymweld ag Ynys Dewi, Ynys Sgomer a llawer mwy, gyda’r posibiliad o weld adar y pâl, morfilod, dolffiniaid a llamhidyddion. Cafodd arfordira ei ddyfeisio yn Nhyddewi, felly mae’n lle da i sgramblo a neidio i’r môr gyda thywysydd.

Exterior view of cathedral 
St Davids, Pembrokeshire
Gadeirlan Tyddewi, Tyddewi, Sir Benfro

Abertawe 

Poblogaeth: 245,480

Enw Saesneg: Swansea

Abertawe yw ail ddinas fwyaf Cymru. Mae’r ddinas prifysgol drefol yn ne’r wlad, ar yr arfordir, a chanddi ffocws cryf ar dreftadaeth Cymru.

Mab enwocaf y ddinas yw’r bardd Dylan Thomas (1914-53); mae amgueddfa wedi’i chyflwyno iddo, Canolfan Dylan Thomas, a Llwybr Dylan Thomas o amgylch rhai o dirnodau ei fywyd a’i weithiau. Ymhlith yr amgueddfeydd eraill y mae Oriel Gelf Glynn Vivian ac Amgueddfa Genedlaethol y Glannau sy’n cynnwys hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru.

coastal scenery: sunny day, distance figures walking on beach
museum display of steam engine
Traeth ar arfordir Port Eynon, Penrhyn Gŵyr a Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe

Rhan bertaf Abertawe yw Penrhyn Gŵyr, Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol gyntaf ym Mhrydain. Mae’n ardal hynod brydferth sy’n cynnwys traethau hyfryd, llwybrau arfordirol a mynyddoedd tonnog. Mae llawer o fannau golygfaol i ddewis ohonynt, megis Pen Pyrod a Bae Rhosili.

Related stories