Castell Aberteifi

Adeiladwyd y castell carreg cyntaf yn Aberteifi gan yr Arglwydd Rhys (Rhys ap Gruffydd, 1132-1197) ac, i ddathlu cwblhau’r gwaith yn 1176, fe gynhaliodd gyfarfod ar gyfer beirdd a cherddorion yno. Dyma’r Eisteddfod Genedlaethol gyntaf oll, traddodiad sy’n para hyd heddiw. Aeth y castell a’r plas Sioraidd sydd o fewn i’w furiau yn adfail hyd nes i gynllun adfer gwerth £12m ddiogelu dyfodol y safle fel atyniad treftadaeth, bwyty, llety a lleoliad ar gyfer digwyddiadau.  

Aerial view of Beaumaris Castle
Castell Coch
Dinas Bran Castle
Mae gan Gymru fwy o gestyll fesul milltir sgwâr nag unrhyw le yn y byd: Golwg o'r awyr o Gastell Biwmares, Ynys Môn; Castell Coch, de Cymru a Chastell Dinas Bran, Sir Ddinbych.  

Castell Dinefwr

Dinefwr oedd canolfan grym Teyrnas Deheubarth, oedd yn teyrnasu dros dde-orllewin Cymru am ymron i 300 o flynyddoedd rhwng y ddegfed a’r ddeuddegfed ganrif. Dyma brif orsedd Hywel Dda, y cyntaf i roi trefn ar ddeddfau brodorol y Cymry. Gwelir adfeilion y castell mewn gwarchodfa natur goediog ar godiad tir uwchlaw afon Tywi. Gerllaw, ceir y castell ‘newydd’, a adeiladwyd yn y 1600au, ac sydd dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Gellir cyrraedd y ddau safle’n hawdd ar daith gerdded gylchynol o Landeilo.

Castell y Bere

Roedd Castell y Bere, a adeiladwyd gan Llywelyn Fawr yn y 1220au, yn gadarnle diarffordd ar ffin ddeheuol teyrnas Llywelyn. Ei swyddogaeth oedd gwarchod ei diroedd amaethyddol, diogelu calon Gwynedd, a thra-arglwyddiaethu dros arglwyddiaeth gyfagos Meirionnydd. Cipiwyd y castell gan y Normaniaid yn 1283 a’i adael yn wag; saif yr adfeilion mewn dyffryn heddychlon a hardd yn ne Eryri.

Castell y Bere
Castell y Bere, Eryri, gogledd Cymru

Castell Caeriw

Saif Castell Caeriw ar lan cilfach o’r môr wrth ochr hen felin lanw yn Sir Benfro. Dyma diroedd hynafiaid y Dywysoges Nest, a oedd yn enwog yn ystod yr 11eg ganrif am ei harddwch. Roedd hi’n perthyn i linach y Deheubarth a reolodd dde-orllewin Cymru rhwng 920 a 1197. Cafodd Nest o leiaf naw o blant gyda phum bonheddwr gwahanol. Hyd y dydd heddiw, gall sawl teulu amlwg olrhain eu hachau yn ôl ati hi: yn eu plith George Washington, JFK a’r Dywysoges Diana.

Castell Powis

Adeiladwyd y Castell Powis gwreiddiol gan y Tywysog Gruffydd ap Gwenwynwyn o Bowys yn ystod y 1280au, ond mae'r diolch i deulu Clive am urddas a mawredd y gaer-â-gerddi bresennol. Yn 1784, priododd merch Arglwydd Powis ag Edward Clive, a etifeddodd, maes o law, deitl y teulu a chyfoeth sylweddol ei dad, sef yr Uwch-Gadfridog Robert Clive, a oedd yn fwy adnabyddus fel Clive o India. Gan Amgueddfa Clive y castell y mae’r casgliad preifat mwyaf yn y DU o greiriau o’r India a’r Dwyrain Pell.

People walking in the garden, Powis Castle
Aerial view of Powis Castle
Castell Powis, canolbarth Cymru

Castell Talacharn

Codwyd Castell Talacharn i warchod aber Tâf, ac mae’n un o’r cestyll y bu mwyaf o frwydro drosto yng Nghymru gyfan. Cipiwyd y castell Normanaidd gwreiddiol gan Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth yn 1189 a’i ddinistrio; cipiwyd y castell eto, ar ôl iddo gael ei ailadeiladu, gan Llywelyn Fawr yn 1215. Bu ar ddwy ochr y frwydr ddwywaith yn ystod y Rhyfel Cartref cyn cael ei gipio a’i ddinistrio’n rhannol gan luoedd y Brenhinwyr. Paentiwyd yr adfeilion gan yr artist JMW Turner, a threuliodd y bardd Dylan Thomas gyfnodau’n cyfansoddi yno, yn y gerddi o oes Fictoria.

people walking near Laugharne Castle
Laugharne Castle walls looking up to the sky
Castell Talacharn, Sir Gaerfyrddin, gorllewin Cymru

Castell Caerdydd

Yng nghanol ein prifddinas, mae gan Gastell Caerdydd waliau Rhufeinig, tŵr Normanaidd o’r 11eg ganrif, amgueddfa filwrol a phlas Fictoraidd sylweddol a addurnwyd gan y Trydydd Ardalydd Bute (1847-1900), dyn cyfoethocaf y byd ar y pryd. Bute hefyd oedd yn gyfrifol am drawsnewid Castell Coch, ychydig filltiroedd i’r gogledd, yn gastell stori dylwyth teg moethus.elaborate 

The Banqueting Hall, Cardiff Castle
Cardiff Castle motte and bailey
Close up of Cardiff Castle clock tower
Castell Caerdydd, de Cymru - neuadd wledda, mwnt a beili a'r tŵr cloc.

Castell Caerffili

Castell Caerffili yw’r ail gastell mwyaf ym Mhrydain, a’r un â’r amddiffynfeydd dŵr mwyaf cymhleth. Fe’i codwyd gan yr arglwydd Eingl-Normanaidd Gilbert de Clare yn y drydedd ganrif ar ddeg er mwyn ceisio cipio Morgannwg o ddwylo’r tywysog brodorol Llywelyn ap Gruffudd. Ymysg atyniadau modern y castell mae peiriannau gwarchae sy’n gweithio, antur Drysfa Gilbert a Ffau’r Dreigiau.

looking down into castle with dragon sculptures and in the background a man looking over the wall
Caerphilly Castle, female walking on bridge
Overview from inner ward tower Medieval Christmas Fayre, Caerphilly Castle
Castell Caerffili, De Cymru - ffau'r Dreigiau, y fynedfa a ffair Nadolig ganoloesol.

Castell Cas-gwent

Cas-gwent yw’r cadarnle carreg hynaf ar ôl cyfnod y Rhufeiniad drwy Brydain gyfan, a drysau 800 mlwydd oed y castell yw’r drysau hynaf yn Ewrop hefyd. Dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu’r castell yn 1067 – flwyddyn yn unig ar ôl i’r Normaniaid lanio yn Hastings. Ymestynnodd y castell yn raddol ar hyd crib gul pen y clogwyn, gan warchod un o fannau croesi pwysicaf afon Gwy.

Marten's Tower and the Gatehouse Chepstow Castle
Castell Cas-gwent, Sir Fynwy

Castell Conwy

Mae Castell Conwy wedi’i gadw’n anarferol o dda o ystyried mai castell o’r drydedd ganrif ar ddeg sydd yma. Mae waliau gwreiddiol y dref hefyd yn gyfan fwy neu lai. Fe’i hadeiladwyd gan Master James of St.George, pensaer milwrol gorau’i gyfnod. Ynghyd â’r cestyll yn Harlech, Caernarfon a Biwmares, mae’r cadarnleoedd hyn o eiddo Edward I wedi eu clustnodi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

People taking selfies on tower Conwy Castle
people walking along wall, Conwy Castle
Castell Conwy, gogledd Cymru

Castell Caernarfon

Bu Caernarfon, ar lan y Fenai, yn safle strategol o bwys erioed. Enw’r Rhufeiniaid ar y lle oedd Segontium, ac adeiladwyd caer yma ganddyn nhw yn 77OC. Adeiladwyd y castell presennol gan Edward I yn ystod y 1280au, ac mae ganddo dyrrau amlochrog anarferol a gwaith cerrig sy’n creu patrwm o streipiau amryliw. Ganwyd Tywysog Cymru (Edward II yn ddiweddarach) yng Nghastell Caernarfon yn 1284; yma hefyd y rhoddwyd yr un teitl i’r Tywysog Charles yn 1969.

Eagle Tower Caernarfon Castle 
people walking into Caernarfon Castle
Castell Caernarfon, Gwynedd, gogledd Cymru

Castell Harlech

Roedd gan Gastell Harlech, sydd mor amlwg ar lan Bae Ceredigion, ran allweddol i’w chwarae yn y chwyldro cenedlaethol a arweiniwyd gan Owain Glyndŵr. Cipiwyd y castell gan ei filwyr yn 1404, a dyma fu cartref a phencadlys Glyndŵr yn ystod ei gyfnod mewn grym. Dyma hefyd safle’r gwarchae hiraf yn hanes Prydain, sef 7 mlynedd o hyd, yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau yn y pymthegfed ganrif. Cofir am ddewrder yr amddiffynwyr hynny yn un o ganeuon enwocaf Cymru, Gŵyr Harlech.

General view from the east looking out over coast Harlech Castle
father and son playing on castle wall, Harlech Castle
castle walls, Harlech Castle
Castell Harlech, Gwynedd, gogledd Cymru

Straeon cysylltiedig