Nid yn unig bod Cymru ac Iwerddon yn agos yn ddaearyddol – o fewn 300 milltir (482 km) i'w gilydd – maen nhw hefyd yn rhannu cysylltiad arbennig drwy’u perthynas Geltaidd. Dros y canrifoedd, mae'r ddwy wlad wedi ysbrydoli ei gilydd, wedi helpu ei gilydd, ac wedi darparu cyfleoedd ar gyfer cydweithredu a thwf. Yma, edrychwn ar rai o'r cysylltiadau rhwng y ddwy wlad.

Cysylltiadau ieithyddol

Mae ieithoedd Cymru ac Iwerddon yn perthyn i'r un teulu; mae'r ddwy yn cael eu hystyried yn ieithoedd Celtaidd byw, ynghyd â Llydaweg a Gaeleg yr Alban. Yng Nghymru ac Iwerddon, mae'n arferol i blant ysgol gael dysgu eu hiaith frodorol fel rhan o'r cwricwlwm. Mae ffigurau o Gyfrifiad Iwerddon yn 2016 yn dangos bod 1.7 y cant o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg Iwerddon bob dydd. Yng Nghymru, mae 16.3 y cant o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg bob dydd.

Er bod y ddwy iaith yn tarddu o'r un ffynhonnell, mae'r ffurfiau ysgrifenedig a llafar yn wahanol. Byddai siaradwr Cymraeg yn ei chael hi'n anodd deall Gaeleg Iwerddon. Mae'r wyddor ychydig yn wahanol hefyd – mae'r wyddor Wyddelig yn defnyddio 18 llythyren, tra bod gan yr wyddor Gymraeg 29.

Er gwaethaf y gwahaniaethau hyn, mae'r ddwy wlad wedi ymrwymo i gadw eu hieithoedd Celtaidd yn fyw drwy bolisi addysgol, digwyddiadau diwylliannol, llenyddiaeth a cherddoriaeth.

Oedd Sant Padrig yn Gymro?

Mae 17 Mawrth yn amser lle gwelwn ddathliadau dydd Gŵyl Padrig brwdfrydig ledled y byd. Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn Iwerddon (ef yw eu nawddsant), Unol Daleithiau America a Chymru – oherwydd y gallai Sant Padrig fod, mewn gwirionedd, yn Gymro. Ar y pryd, nid oedd Cymru fel y mae bellach yn bodoli; roedd yn rhan o'r tir oedd yn ffurfio Prydain Rufeinig. Dengys cofnodion fod Sant Padrig wedi'i eni yn ôl yn AD387 mewn lle o'r enw Bannavem Taburniae, y mae rhai pobl yn credu ei fod yn Banwen yng Nghastell-nedd Port Talbot.

Yn ôl cofnodion hanesyddol, ganwyd Sant Padrig i deulu Cristnogol a oedd yn byw mewn fila. Aeth i'r ysgol nes iddo gael ei gipio yn ei arddegau a'i orfodi i gaethwasiaeth yn Iwerddon, gan weithio fel bugail. Yn y pen draw, llwyddodd i ddianc a hwylio adref, lle hyfforddodd fel cenhadwr yn Eglwys Llanilltud Fawr, De Cymru, gan ddod yn offeiriad, cyn mynd yn ôl i Iwerddon fel ei esgob cyntaf. Nid yw wedi ei brofi a ddigwyddodd hyn ai peidio, ond mae'n stori ddiddorol a rhamantus a dweud y lleiaf, ac yn un sy'n clymu Cymru ac Iwerddon gyda'i gilydd.

Tu allan eglwys a mynwent.
Eglwys Sant Illtud, Bro Morgannwg alt: Tu allan i'r eglwys a'r fynwent

Dwylo Gwyddelig wedi helpu i adeiladu dociau Caerdydd

Tua adeg Newyn Mawr Iwerddon yn y 1840au, roedd Caerdydd yn ffynnu gyda datblygiad y dociau a'r rheilffyrdd. Daeth 2il Ardalydd Bute, a ddaeth yn ddyn cyfoethocaf y byd drwy ddatblygu'r diwydiant glo a haearn, â miloedd o deuluoedd o Iwerddon draw i Gaerdydd i weithio yn y dociau. Golygai'r mewnlifiad fod tua 40 y cant o'r bobl yng Nghaerdydd yn Wyddelod, llawer ohonynt yn byw mewn tai pwrpasol mewn cymunedau yn agos at y dociau. Er nad oedd eu llety o safon wych, roedd yr ysbryd cymunedol yn fywiog, yn brysur ac yn hwyl. Roedd un ardal, Newtown, yn cael ei hadnabod fel ‘Little Ireland’.

Ar ôl cwblhau'r dociau, arhosodd trigolion Iwerddon ymlaen i wneud gwaith yn datblygu rhannau eraill o'r ddinas. Mae'r aneddiadau hyn wedi hen fynd, ond mae'r bobl a'r lleoedd yn byw yn y straeon a basiwyd i lawr o un genhedlaeth i'r llall a thrwy sefydliadau fel Cymdeithas Newtown.

Awyrlun du a gwyn o Ddociau Caerdydd (hanesyddol)
Awyrlun du a gwyn o Ddociau Caerdydd (hanesyddol).
Dynion yn gweithio ar y Dociau, dechrau'r 20fed ganrif a dociau Caerdydd a Butetown, 1920au

Cyfnewid diwylliannol

Dros 10 diwrnod ym mis Awst, mae Gŵyl Geltaidd Lorient yn Ffrainc yn denu pobl o bob cwr o'r byd at ei gilydd i brofi cerddoriaeth o wledydd Celtaidd – gan gynnwys Cymru ac Iwerddon. Drwy dros 120 o sioeau, perfformiadau cerddorol, dosbarthiadau meistr, gorymdeithiau a sesiynau celfyddydol, mae 750,000 o ymwelwyr a gwylwyr yn archwilio hunaniaeth Geltaidd y gorffennol, y presennol a'r dyfodol.

Yn 2019, cymerodd grŵp o gerddorion ifanc o Gymry, Iwerddon a'r Alban ran mewn prosiect o'r enw Mamiaith. Roedd yn gydweithrediad a drefnwyd gan Gelfyddydau Rhyngwladol Cymru i archwilio materion yn ymwneud ag iaith, diwylliant a hunaniaeth frodorol, gan edrych ar sut mae cerddoriaeth yn cario iaith gan hefyd groesi ffiniau iaith ledled y byd.

Dim ond un neu ddau o'r dathliadau trawsffiniol o’r cysylltiadau, tebygrwydd a gwahaniaethau rhwng y gwledydd Celtaidd yw'r rhain. Un peth sydd yn bendant gan Gymru ac Iwerddon yn gyffredin yw cariad at gael amser da gyda ffrindiau newydd a hen! Ers canrifoedd, mae'r Gwyddelod wedi ysbrydoli'r Cymry ac i'r gwrthwyneb, gydag artistiaid, cerddorion, awduron a pherfformwyr yn teithio i'w cymheiriaid Celtaidd am ysbrydoliaeth, antur a darganfyddiadau.

Cysylltiadau busnes modern

Iwerddon yw pedwaredd farchnad allforio fwyaf Cymru, gyda gwerth allforion Cymru i Iwerddon yn 2020 yn cyrraedd £1.2 biliwn. Mae tua 80 o gwmnïau o Iwerddon yn cyflogi 5,000 o bobl yng Nghymru.

Ar unrhyw adeg, mae prosiectau ymchwil yn cael eu cynnal gyda thimau o brifysgolion Cymru ac Iwerddon. Mae gan Brifysgol Aberystwyth adran gyfan wedi’i hymroi i'r berthynas rhwng Cymru a'i theulu Celtaidd – Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd. Mae'n arbenigo yn llenyddiaeth ac iaith y gwledydd Celtaidd o'r 6ed ganrif hyd heddiw, ac yn cydweithio ar ymchwil gyda phrifysgolion yn Iwerddon, yr Alban, Ffrainc a thu hwnt.

Mae’r prosiect BUCANIER ('Building Clusters and Networks in Innovation Enterprise and Research'), yn cefnogi arloesedd a thwf yn a rhwng Cymru ac Iwerddon. Mae'n canolbwyntio ar y diwydiannau bwyd a diod, gwyddorau bywyd ac ynni adnewyddadwy. Mae tua 120 o fusnesau bach yng Nghymru ac Iwerddon yn elwa o'r cynllun gwerth €2.9 miliwn ac fe’i hariennir dros dair blynedd gan yr UE. Gall y cymorth sydd ar gael o'r gronfa helpu i gynhyrchu syniadau, datblygiad, profi cynnyrch, cynllunio gwasanaethau, rhannu gwybodaeth, masnachu trawsffiniol a chreu swyddi.

Mae yna Gonswl Cyffredinol ymroddedig, Denise Hanrahan, sy'n cynrychioli Iwerddon yng Nghymru, a chynrychiolydd llawn amser o Lywodraeth Cymru sydd wedi'i leoli yn Llysgenhadaeth Prydain yn Nulyn. Gyda'i gilydd, maent yn gweithio i sicrhau bod y berthynas rhwng Cymru ac Iwerddon yn parhau'n gryf.

Adeilad gothig Yr Hen Goleg, Aberystwyth gyda’r môr yn y cefndir]
Yr Hen Goleg, Prifysgol Aberystwyth, Canolbarth Cymru

Straeon cysylltiedig