Dyna ddihareb i’w chofio wrth ystyried treftadaeth Cymru. Rydym ni’n trysori’r creiriau a’r trysorau a adawyd gan ein hanes, ond mae’n werth cofio fod pob un ohonynt yn bethau newydd sbon unwaith, a’u bod wedi cael eu creu’n aml gan gadw llygad ar y dyfodol. Maen nhw wedi goroesi o’n cwmpas ymhobman.

Meddyliwch am Garreg Vitalinus. Gerllaw un o’r llwybrau sy’n arwain drwy fynwent Nanhyfer yn Sir Benfro, ceir piler sydd wedi gweld llawer o ôl y tywydd. Prin y mae’n cyrraedd uchder ysgwydd person, ac mae’n sefyll yng nghysgod ywen hynafol. Rhaid i chi graffu i weld yr arysgrif ar arwyneb cennog y garreg, a gerfiwyd tua 1,600 o flynyddoedd yn ôl, er mwyn llefaru â chenedlaethau’r dyfodol.

Harlech Castle, Mid Wales, photo taken on a bright day in the castle grounds
Castell Harlech, Harlech, Gwynedd

Mae llythrennau Rhufeinig yn datgelu mai dyma garreg Vitalinus, tra bo sgriffiadau ar hyd yr ymyl yn sillafu’r un enw yng ngwyddor ryfedd y Gwyddelod, Ogam. Mae’n cynnig cipolwg difyr iawn i ni ar hanes hen a chymhleth Cymru. Roedd Vitalinus yn fyw yn ystod cyfnod dirywiad grym y Rhufeiniaid, pan oedd y gwacter ar eu hôl yn cael ei lenwi gan Wyddelod oedd yn ymfudo i orllewin Cymru yn ystod y bumed ganrif.

Byddai’n ddigon hawdd i chi golli gweld yr heneb hon pe na baech chi’n gwybod am beth i’w chwilio. Ond mae’n ein hatgoffa fod treftadaeth a thraddodiad o’n cwmpas ymhobman yng Nghymru. Prin y collodd llawer o chwedlau’r Celtiaid eu grym. Y straeon hyn oedd bwyd a diod y cyfarwyddiaid, neu’r adroddwyr straeon proffesiynol, ac mae’u hanesion wedi cael eu hadrodd a’u hailadrodd ar draws y canrifoedd. Wrth gwrs, cawsant eu haddurno a’u hychwanegu atynt ar hyd y ffordd, ond mae rhyw gnewyllyn o wir ynddyn nhw o hyd fel arfer.

Brass knight in entrance to King Arthur's Labyrinth
Group tour underground in caves at King Arthur's Labyrinth
King Arthur's Labyrinth, Machynlleth, canolbarth Cymru.

Y chwedl fwyaf adnabyddus yw honno am Arthur a Myrddin y Dewin. A oedd Arthur yn ddyn go iawn? Mae’n debygol. Dywedir fod dyn hanesyddol wrth wraidd ei chwedl, arweinydd Brythonig o’r bumed ganrif a ataliodd oresgyniad y Sacsoniaid. Ond os cymerwch chi fap o Gymru a rhoi pin ymhob lleoliad a gysylltir ag Arthur, byddai’n rhaid casglu ei fod wedi bod yn frenin prysur eithriadol! Byddai taith o gwmpas pob lleoliad yn mynd â chi o Garreg Arthur ar Benrhyn Gŵyr, yr holl ffordd i ben yr Wyddfa. 

Ar hyd y daith, byddai angen i chi ymweld â thri llyn sy’n honni bod yn lleoliad terfynol ei gleddyf hudol, Caledfwlch. Ac yna mae’r holl leoliadau sy’n arddel cyswllt â chymeriadau eraill yn chwedl Arthur – a all gynnwys Nanhyfer. Mae un ddamcaniaeth hyd yn oed yn honni mewn gwirionedd mai Vitalinus oedd Vortigern – Gwrtheyrn – pennaf gelyn Arthur.

Yn ôl y chwedl, bydd Arthur yn dychwelyd pan fydd y genedl mewn perygl, ond llwyddodd y Gymraeg i ddychwelyd o’i rhan ei hun. '

Does dim o hyn yn uniongyrchol. Rhaid bod yn ofalus wrth ddatrys hanes ein symbolau cenedlaethol, hyd yn oed. Draig? Cenhinen? Cenhinen Bedr? Mae’r esboniadau mwyaf poblogaidd yn eu tro’n cynnwys y symbol ar faner Arthur, ffordd hawdd i filwyr Dewi Sant adnabod ei gilydd ar faes brwydr fwdlyd, a dryswch oesol rhwng y llysieuyn a’r blodyn y mae’u henwau mor debyg.

Gellir dadlau fod y cyfan hyn yn dal mor fyw oherwydd ein hiaith. Siaredir y Gymraeg gan ryw dri chwarter miliwn o bobl ledled y byd, a dyma iaith hynaf Ynysoedd Prydain. Yn ôl y chwedl, bydd Arthur yn dychwelyd pan fydd y genedl mewn perygl, ond llwyddodd y Gymraeg i ddychwelyd o’i rhan ei hun. Mae rhyw un o bob pump o boblogaeth y wlad yn gallu siarad neu ddefnyddio’r iaith, ac mae’r nifer yn dyblu ymysg plant. Gosodwyd nod yn ddiweddar i gael miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050.

Harlech Castle looking out at the right side corner
Photo of boy in focus running with play sword through Harlech Castle which is blurred in the background
Hwyl yng Nghastell Harlech, Harlech, Gwynedd

Mae’n haws rhoi bys ar lawer o dreftadaeth Cymru. Yr ymgorfforiad amlycaf o dreialon a gorthrymderau’r wlad yw’r cestyll – dros 600 ohonynt. Adeiladwyd rhai ohonynt ar gyfer ein tywysogion cynhenid, fel Dolbadarn, ger Llanberis: un o gadarnleoedd Llywelyn Fawr. Adeiladwyd rhai gan oresgynwyr, fel Penfro. Ei rôl oedd rheoli tiriogaeth y marchogion Normanaidd, ac yn ddiweddarach, dyma ble ganwyd brenin Tuduraidd cyntaf Lloegr.

Ac yna ceir cestyll y dadleuwyd drostynt. Adeiladwyd Castell Harlech ar gyfer Edward I, yn un o 10 o gestyll i arglwyddiaethu dros ogledd Cymru ar ran y brenin. Ar graig uchel uwchlaw’r môr, gallech ddychmygu na allai neb ei drechu. Ond yn 1404, cafodd ei roi dan warchae gan fyddin tywysog olaf Cymru, Owain Glyndŵr, a daeth yn ganolfan grym iddo am gyfnod.

Dyw hi’n fawr o ryfeddod fod ein cestyll mor boblogaidd. Ond mae hanes mwy diweddar Cymru bob tamaid yr un mor ddiddorol, ac y disgwyl i gael ei ddarganfod yn y wlad ac yn ein hamgueddfeydd rhagorol. Ystyriwch y cerrig milltir a welwch chi’n aml ar hyd ymylon ffyrdd cefn gwlad. Dyma olion gwylaidd o bennod ffrwydrol yn hanes Cymru, pan daniwyd ysbryd chwyldro a gwrthdaro o ganlyniad i adeiladu ffyrdd toll – gan gynnwys “Terfysg Beca” enwog, pan wisgai dynion ddillad merched a mynd i chwalu’r tollbyrth atgas ym mherfeddion nos.

St Fagans National Museum of History, house shown through a tunnel of trees and arch
Kitchen with large oak table inside St Fagans National Museum of History
Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. 

I gael y stori’n gyfan, ewch i Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan. Ymysg y dwsinau o adeiladau a ailadeiladwyd ar y safle 100 erw, ceir tollty o 1771 a symudwyd o Aberystwyth, ynghyd â rhestr brisiau y byddai’n rhaid i’r bobl leol eu talu er mwyn pasio drwy’r tollborth. Ceir eitemau sy’n dyddio dros ddwy fil o flynyddoedd ymhlith pethau eraill yr amgueddfa, gan gynnwys tŷ fferm o’r Oes Haearn a ddaeth o Fôn, a thŷ haf Ardalydd Bute, yr honnwyd mai ef oedd y dyn mwyaf cyfoethog yn y byd yn y 1860au, o Gaerdydd.

Prin yw’r mannau na fydd dim olion o’n treftadaeth ddiwydiannol hefyd. Yn ystod y rhan fwyaf o’r 19eg a’r 20fed ganrif, roedd glo, llechi, copr a dur Cymru’n enwog ledled y byd. Gwnaed Blaenafon, ym Mlaenau’r Cymoedd, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO oherwydd pwysigrwydd y dreftadaeth ddiwydiannol a geir yno. Dyma hefyd leoliad Amgueddfa Lofaol Genedlaethol y Pwll Mawr, sy’n rhoi cyfle i fynd 300 troedfedd o dan y ddaear yng nghwmni glöwr go iawn, i weld yr ymdrech oedd yn ofynnol er mwyn bwydo ffwrneisiau chwyldro diwydiannol Cymru.

Pithead, Cefn Coed Colliery Museum
Amgueddfa Glofa Cefn Coed, Castell-nedd

Cyn cloi, dewch yn ôl at Syr Clough; mae gan Bortmeirion – ei bencampwaith – deimlad diamser erbyn hyn. Mewn gwirionedd, nid yw eto’n gant oed, ac mae rhannau ohono’n llawer iau. Er iddo ddechrau gwireddu’i freuddwyd o adeiladu pentref Eidalaidd newydd sbon yn 1925, cymerodd bron 50 mlynedd iddo i gwblhau’r gwaith. A heddiw, mae’r hyn a adeiladodd ef, a’i addurno mor ofalus, wedi dod yn rhan i’w thrysori o’n treftadaeth gyffredin.